Barselona’nın her kaldırım taşının altında, her parkının görünmeyen köşesinde, denizle gökyüzünün buluştuğu ufuk çizgisinde; bir mimar bir şehirle nasıl bütünleşir?

Renk, desen ve formların farklı bir hayal dünyasının kapısını araladığı eserleriyle; Antoni Gaudi aslında belki de bir mimardan öte bir masal anlatıcısı… Mekan algısını farklı bir ölçekte ele alan, konuyu bir yapı inşa etmenin ötesine taşıyarak “yaşam alanı”, “Tanrı’nın evi” ya da “dinlenme noktası” algılarını kendi sıra dışı yaratıcı zihninde yapıbozuma uğratıp bambaşka bir gerçeklik ortaya koyan biri o.&nbsp;
Evet, 33 yaşımda senelerdir bir noktada yollarımızın kesişmesini beklediğim o mimarla sonunda tanıştım. Kendisiyle değil belki, eserleriyle tanıştım ama ruhunu, aklından geçenleri ve bundan çok daha fazlasını yansıtmayı başardığı ve benliğini de o eserlerin içinde bir yerlere gizlediği için bir nevi de, onunla tanışmış gibi hissediyorum. Ve henüz giriş paragrafından anlayacağınız üzere, Gaudi Barselona sınırlarının dışında zihnimde bir yerlerde benimle İstanbul’a geri döndü…
Barselona 101: La Sagrada Familia&nbsp;
Burası sadece tam önünde durduğunuzda değil, şehrin farklı noktalarından da büyüleyici hatlarını sere serpe ortaya koyan; henüz tamamlanmamış olduğu için (bi’ 100 senesi daha var) sadece geçmişi değil bugünü ve yarını da temsil ederek; aslında şehirle birlikte yaşayan, gelişen ve dönüşen bir yapı. Bitmeyen bazilika olarak nam salmış; çocukken ben gidene kadar bitmiş olur herhalde dediğimi hatırlıyorum ama aslında onun bu tamamlanma halini görmek de farklı bir perspektif sundu itiraf etmeliyim ki.&nbsp;
Gaudi’nin erişilmesi imkansız estetik sınırları ve çizimleri, kendisinin ölümünün 100. yıl dönümünde ancak uzunluk bazında final noktasına ulaştı. En uç noktasına eklenen haç ile birlikte 172,5 metreye ulaştı, ki bu da La Sagrada Familia’yı dünyadaki en uzun kilise haline getiriyor. Etkileyici olan yalnızca yüksekliği de değil. Tamamlandığında 18 kuleye sahip olacak yapı; Hz. İsa, Hz. Meryem, dört İncil yazarı ve havarilere adanan kuleleriyle adeta taş ve ışıkla örülmüş dev bir semboller sistemi olarak tasarlanmış. Detaycılıkta Gaudi…

Burası Barselona’ya gelen herkesin mutlaka listesinde olan, içeriye girmese de dışarıdan bakmak istediği bir nokta. Şehrin kalbi gibi bir şey. Dev yapısı, oyunlu sütunları, oyma nüansları, girişi, çıkışı, sağı, solu, her cephesiyle Gaudi’nin yeteneğine hayran bırakıyor. Ve aslında hikaye Gaudi ile başlamıyor.&nbsp;
Yapının ortaya çıkış fikri, 19. yüzyılın sonunda kitapçı ve yayıncı Josep Maria Bocabella'ya ait. Dönemin hızlı sanayileşmesi ve değişen toplumsal yapısı karşısında dini değerleri yeniden güçlendirecek bir yapı hayal eden Bocabella, tamamen bağışlarla inşa edilecek bir bazilika fikrini ortaya atıyor. Bugün hala devlet desteğiyle değil; ziyaretçi gelirleri ve bağışlarla yükselmeye devam etmesi de bu yönüyle oldukça dikkat çekici.
Temeller 1882 yılında mimar Francisco de Paula del Villar tarafından atılıyor. Ancak proje henüz ilk yılında yön değiştiriyor. Villar’ın projeden ayrılmasının ardından görevi devralan Antoni Gaudi, başlangıçta neo-gotik bir kilise olarak tasarlanan yapıyı bambaşka bir noktaya taşıyor. Hatta zaman içinde bu proje onun hayatının merkezine yerleşiyor. Son yıllarında neredeyse tüm mesaisini La Sagrada Familia'ya ayırıyor ve ölümüne kadar geçen sürede yapıyı yalnızca bir mimari proje olarak değil, hayatının eseri olarak görüyor. Belki de bu yüzden La Sagrada Familia yalnızca bir ibadet mekanı gibi hissettirmiyor. Bir kişinin inancının, bir diğerinin hayal gücünün ve yüz yılı aşkın süredir devam eden kolektif bir emeğin somut karşılığı olarak şehrin ortasında yükselmeye devam ediyor.&nbsp;
İçerisi ise bambaşka bir hikaye. Gaudi'nin amacı dört duvar ve bir çatıdan oluşan bir yapı yaratmak değil; doğanın kusursuz sistemini mimariye taşımak. Dev sütunlar ağaç gövdeleri gibi yükselip dallanarak tavana ulaşıyor. Gün boyunca renk değiştiren vitraylardan süzülen ışıklar, mekanın her köşesinde farklı bir atmosfer yaratıyor. Bir noktadan sonra tavana mı, gökyüzüne mi baktığınızı ayırt etmek zorlaşıyor. Belki de La Sagrada Familia'yı bu kadar etkileyici kılan şey tam olarak bu: Kendinizi bir yapının içinde değil, Gaudi'nin zihninde dolaşıyormuş gibi hissetmeniz.
Yoğun İspanyolca aksanıyla İngilizce konuşan Katalan rehberimiz, günün her saatinin bazilikada farklı göründüğünü; bulutlu ya da güneşli havanın tıpkı ruh halimizi değiştirdiği gibi yapının da etkisini değiştirdiğini anlatıyor. Vitray estetiğinin farklı bir boyuta ulaştığı bazilikada, boydan boya uzanan camlardan oluşan koridorlar insanı çocuklaştırarak renklerin ne kadar harika olabileceğine dair düşüncelere dalmanıza neden oluyor.&nbsp;
Turun bir noktasında, rehber tüm grubu bir noktaya topladı ve üçten geriye saydığımda hepinizin arkasını dönmesini istiyorum dedi. Döndüğümüzde bu “renk koridorlarının” tam önünde duruyor ve sarı, yeşil, turuncu camların güneşle buluşarak yarattığı gölge oyununa bakıyorduk. Herkesin içine içine “wow” dediği o anı çok net hatırlıyorum…&nbsp;
İşin bir diğer ilginç yanı, diğer Gaudi yapılarının ikonik nüanslarına bazilikanın farklı noktalarında rastlayabiliyor olmanız. Yapının arka cephesinde yer alan ve İsa’nın son dönemindeki önemli anları yansıtan heykellerden bazılarının hatları Casa Milà’nın çatısındaki “Savaşçı” heykellerini andırıyor. Ya da içeride Doğu cephesinde yukarıda yer alan kübik hatlara sahip bronz heykel, Casa Batlló’nun hikayesinin başrolündeki prensesi ejderhadan kurtaran Katalonya'nın koruyucu azizlerinden Saint George. Bu bana şunu fark ettiriyor, Gaudi'nin eserlerini birbirinden bağımsız yapılar olarak okumak neredeyse imkansız. Aynı semboller, benzer karakterler ve ortak referanslar farklı noktalarda yeniden karşıma çıkıyor. Bunun en önemli nedeni ise Gaudi'nin hayatını şekillendiren üç temel unsurun eserlerinin tamamına nüfuz etmiş olması: Dini inancı, doğaya duyduğu hayranlık ve kusursuz simetriye karşı geliştirdiği neredeyse inatçı tavrı. Özellikle yaşamının son dönemlerinde oldukça dindar bir karaktere dönüşen Gaudi için mimarlık yalnızca estetik bir uğraş değil, inancını görünür kılmanın da bir yolu. Bu nedenle Saint George gibi Katalan kültürü için önemli figürler, İncil'den sahneler ve dini semboller eserlerinin farklı köşelerinde hep mevcut.
Ve onun en büyük ilham kaynağı, elbette doğa… Ağaç dallarının gökyüzüne uzanışı, dalgaların hareketi, kemiklerin yapısı ya da bir sürüngenin derisindeki desenler... Gaudi bunları olduğu gibi kopyalamak yerine yeniden yorumlayıp mimariye taşıyor. Belki de bu yüzden yapılarında tek bir düz çizginin bile yabancı durduğu hissine kapılıyorsunuz.
Ve tabii bir de asimetri. Çoğumuz kusursuzluğu simetride aramaya alışığız. Gaudi ise doğada hiçbir şeyin kusursuz şekilde simetrik olmadığına inanıyor. Bu nedenle, eserlerinde tekrar eden formlar görseniz de hiçbir detay bir diğerinin kopyası değil. Barselona'da geçirdiğim günlerin sonunda anladığım kadarıyla, Gaudi'nin dehası tam olarak burada yatıyor: Düzeni bozuyor ama kaos yaratmıyor.
Son olarak, deneyimimi derinleştiren bir diğer andan bahsetmem gerekli. İsa’nın çarmıha gerilişini betimleyen heykelin yer aldığı ana sunağın çevresinde gezmeniz mümkün, ki bu çoğu kilisede kutsal bir alan olduğu için yasaktır. Çevresinde gezerken insanların alt kata açılan camlara merakla baktığını görüyorum. Oraya vardığımda aşağıda bir şapelin olduğunu ve orada bir düğün merasimi gerçekleştirildiğini fark ediyorum. Sagrada La Familia’nın katmanlı doğası burada da kendini gösteriyor, birileri yukarıda bu yapıyı hayranlıkla incelerken aşağıda Tanrı’nın huzurunda en mahrem sözlerden biri veriliyor, bir çift evleniyor… Afrika kökenli aile üyelerinin kültürlerini temsil eden o özgün moda anlayışı; sözler verildiğinde ve seremoni bittiğinde mutlulukla alkışlanan o çift; buna şahit olmak, göz ucuyla bakmak bile farklı hissettiriyor. Bu yapı içinde başka neler barındırıyor kim bilir….
Bu hislerle dışarı çıktığımda, deneyimin etkisini üzerimden atmak biraz zaman alıyor. La Sagrada Familia karşıya geçtiğinizde, çaprazdaki parka gittiğinizde, önündeki metro durağından çıktığınızda, motor veya arabayla o caddeden geçtiğinizde, hemen yan caddede bulunan Mc Donalds ya da Five Guys’dan karnınızı doyurup çıktığınızda ve sayamayacağım onlarca sıradan anı özel kılıyor. Her birinde ayrı şaşırtıyor, masalın farklı bir kısmını anlatıyor; üstelik tekrar vurgulamak isterim ki, bunu henüz tamamlanmış hali ve her açıdan görünen inşaat kuleleriyle başarıyor. Çoğu ikonik yapı geçmişe ait bir başarıyı temsil ederken, La Sagrada Familia hala yazılmaya devam eden bir hikaye gibi duruyor, ve bu onu bu kadar özel kılan onlarca şeyden sadece biri…

Alternatif Bir Boyuta Açılan Kapı: Casa Batlló
Sihir devam ediyor; Casa Batlló’nun sadece dış cephesine bakarak bile bunu söylemek mümkün. Gaudi’nin çarpıcı yaratıcı zekasının, Barselona’nın en işlek caddelerinden birinde rastgele bir anda karşınıza çıkmasının insanın üzerinde ilginç bir etkisi var. Burası balkonundan yeşil bitkilerin sarktığı estetik binalarla süslü caddelere sahip bir şehir olsa da, onun eserleri bi masal aleminden ışınlanmış hissi veren veriyor. Dokusu, rengi, hikayesi ve içinde barındırdığı alternatif yaklaşım buraya bir çocuk olarak gelsem ne hisseder, neler hayal ederdim sorusunu akla getiriyor.&nbsp;
Casa Batlló'nun ardında yatan hikaye de en az görünümü kadar sıra dışı. Yapı ilk olarak 1870'lerde inşa ediliyor ancak tekstil sanayicisi Josep Batlló binayı satın aldıktan sonra onu dönüştürmesi için Gaudi’nin kapısını çalıyor. Gaudi de mevcut yapıyı yıkıp yeniden yapmak yerine başka bir kimliğe büründürüyor ve ortaya bugün Barselona'nın en ikonik yapılarından biri çıkıyor.
Biletimizi aldığımız zaman aralığı gelene kadar dış cepheyi incelemeye devam ediyoruz; her detay başka bir hikaye anlatıyor. Kırık seramik parçalarıyla oluşturulan renk geçişleri gün ışığına göre sürekli değişiyor -tıpkı bazilikada olduğu gibi- taş balkonlar ise ilk bakışta bir maskeyi, ikinci bakışta kafatasını andırıyor. Alt katlardaki sütunlar kemik formunda tasarlandığı için yapı halk arasında uzun yıllardır "Kemikler Evi" olarak da anılıyor.&nbsp;
İçeri adım attığınızda Gaudi'nin hayal gücü çok daha görünür hale geliyor. Dışarıdan bakıldığında fantastik görünen detaylar, içeride organik formların ve akışkan hatların hakim olduğu bambaşka bir dünyaya dönüşüyor. İlk kata çıkmak için adım attığınız sıcak ahşap tonlarındaki merdiven, endüstriyel stilden olabildiğince uzak, yuvarlak hatlı, sonu görünmeyen bir tasarıma sahip, sadece işçiliği değil formu ve davetkar tavrıyla da “hazırsan, başlayalım” diyor. Bazilikadaki hipnotize eden vitrayların daha mütevazi bir versiyonu sizi ilk katta karşılıyor. Dışarıya bakan boydan boya cam Barselona’ya başka bir bakış sunuyor; Gaudi’nin bakışını. Orantısız hatlar, dalgalanan tavanlar, estetik sütunlar, canlı vitraylar bir yaşam alanını aslında standardize elementlerle sınırlı tutmanın ne kadar saçma bir fikir olduğunu hissettiriyor. Bir yaşam alanı… Buranın birilerinin bir dönem evi olduğunu kendime tur boyunca hatırlatıp duruyor, buna şaşırıyor ve -yalan yok- buna çokça imreniyorum. İlk merdivenlerdeki sıcak ahşap, evin koridorlarında da bizimle. Yuvarlak hatlı kapılar onların estetik ve aynı zamanda ergonomik kulpları bile ilginizi bi şekilde çekiyor.
Bir üst kata çıkmak için yöneldiğiniz merdivenler sizi yine beklemediğiniz yerden yakalıyor. Mavi seramiklerle süslü koca bir avludasınız. Kafanızı uzattığınızda, çatı katına kadar uzanan etkileyici boşlukla ve boydan boydan yerleştirilmiş seramiklerle göz göze geliyorsunuz. Odalar bu avluya bakıyor; şu an modern dünyanın sıkıcı apartmanlarından baktığımız avlularda gördüğümüz beton görünümün aksine Gaudi burayı bile bir deneyime dönüştürmeyi başarmış. Bolca kat, öteki tarafında fantastik bir dünya barındırdığına emin olduğumuz kapılar ve bildiğiniz formlara meydan okuyan pencereler gördükten sonra çatı katına varıyoruz.
Burası yapının ikonik hikayesinin vücut bulduğu yer. Hikaye daha önce de kısaca bahsettiğim gibi, Katalonya’nın koruyucu azizi Saint George'un ejderhayı öldürerek bir prensesi kurtardığı efsaneye dayanıyor. Bir anda çatının neden bir ejderhanın sırtını andırdığını, bazı balkonların neden kafataslarına benzediğini ve cephenin neden bu kadar sıra dışı göründüğünü başka bir gözle okumaya başlıyorsunuz. Çatının bir ucunda yükselen kuledeki haç da bu hikayenin bir parçası. Birçok yoruma göre Saint George'un ejderhaya sapladığı kılıcı ya da mızrağı temsil ediyor. O ana kadar yalnızca estetik görünen detaylar şimdi bir hikayenin ana karakterleri. Yapı artık bir bina olmaktan çıkıyor; anlatıcısı Gaudi olan dev bir hikayeye dönüşüyor. Çatıda, bu hikayenin ve estetik dünyanın ortasında içeceğinizi yudumlayabilmek de İspanyolların keyifçi yaşam tarzının en güzel örneği olsa gerek diye düşünüyoruz.
Son bir not olarak, çatıya çıkmadan hemen önce Casa Batlló’dan ilham olarak ortaya çıkan modern sanat eseri ve projelerin sergilendiği odada Refik Anadol’u görmek de ayrı bir mutlu ediyor. Gaudi'nin hayal dünyasını yapay zeka ve veri sanatı aracılığıyla yeniden yorumladığı "Living Architecture: Casa Batlló” projesi, 2022 yılında yapının dış cephesine yansıtılmıştı. Bu anı ekrandan görmek bile beni büyülemişti. Akışkan formlar, sürekli dönüşen renkler ve rüya hissi yaratan görüntüler, Casa Batlló’yu bir geceliğine de olsa bir tuvale dönüştürmüştü. Anadol’un Gaudi'nin eskizleri, yapının arşivleri ve yaklaşık bir milyar görsel veri kullanılarak ürettiği çalışmayı izlemek için on binlerce kişi Passeig de Gràcia'da toplanmıştı. Gaudi bugünkü teknolojiyle neler yapardı acaba…

Taştan Bir Dalga: Casa Milà
Casa Batlló sonrası, Casa Milà’ya doğru yürüyoruz. Bu kez sadece dış cephesini inceleyip yolumuza devam edeceğiz. Barselonalılar’ın ona verdiği isim olan "La Pedrera", yani "Taş Ocağı", ilk bakışta oldukça yerinde görünüyor. Düz bir cephe yerine akışkan bir dalgayı andıran geniş yapı, çevresindeki binalardan tamamen farklı bir tavır sergiliyor. Bir binadan çok rüzgar ve su tarafından şekillendirilmiş dev bir kaya kütlesine bakıyormuş hissine kapılıyorsunuz. Ferforje balkonlar taş yüzeyin üzerinde gelişigüzel yerleştirilmiş gibi görünse de, yaklaştıkça bu kontrollü karmaşanın ne kadar incelikle kurgulandığını fark ediyorsunuz. Ama tabii dönemin Barselona'sı için biraz fazla iddialı bulunuyor. Yapı tamamlandığında birçok kişi tarafından eleştiriliyor ve bugün herkesin benimsediği "La Pedrera" lakabı da ilk başta pek sevgi dolu bir yerden doğmuyor. Asıl olay ise yine çatıda. "Savaşçılar" olarak anılan baca ve havalandırma kuleleri, uzaktan bakıldığında miğfer takmış nöbetçileri andırıyor. Gaudi, çoğu mimarın gizlemeye çalışacağı işlevsel detayları, yapının en karakteristik unsurlarına dönüştürmeyi başarıyor. Bir baca yalnızca baca olmaktan çıkıyor, bir havalandırma kulesi bir hikayenin karakterine dönüşüyor. Gaudi'nin dünyasında hiçbir detay yalnızca kendi işleviyle var olmuyor.

Yazının tamamı ve daha fazlası L'Officiel Hommes Yaz Sayısında..
Yazı Lara Akyel

3 Güne Kaç Gaudi Sığar?

Tavsiye edilen içerikler

HOMMES